Euskararen gramatika-lan zaharrak (XVII-XIX. mendeak) hurrenkera kronologikoan aurkezten dira.
Created by FiloBlogia on 01/04/2011
Last updated: 05/05/12 at 16:22
Tags: basque grammar history_of_linguistics bibliography
Euskal gramatikagintzaren historia has no followers yet. Be the first one to follow.
Huizi, Victoriano, 1899. Manual de gramática bascongada. Iruñea: Erice y García.
http://www.navarra.es/appsext/bnd/GN_Ficheros_PDF_Binadi.aspx?Fichero=BGN004-2_138000000000000000000410.pdf
Ithurri, Jean, 1895. Grammaire basque, dialecte labourdin. Baiona: A. Lamaignère. Bigarren argit. Baiona: Foltzer, 1920. Beronen berrargit. faksim. Donostia: Hordago, 1979 eta Donostia: Ediciones Vascas, 1979.
http://www.euskomedia.org/aunamendi/70929
Azkue, Resurrección Mª de, 1891. Euskal-Izkindea. Gramática eúskara. Bilbo: J. de Astuy.
http://www.memoriadigitalvasca.es/handle/10357/1441
Campión, Arturo, 1884. Gramática de los cuatro dialectos literarios de la lengua euskara. Tolosa: E. López. Berrargit. faksim. LGEV, Bilbo, 1977, 2 lib.
http://www.archive.org/stream/gramticadeloscu00campgoog#page/n10/mode/2up
Jaureguy, Francisco & J. Mariano Larsen, 1883. Gramera berria, ikasteko eskualdunec mintzatzen espainoles; ó sea Nueva gramática para enseñar á los bascos á hablar español… Con una disertacion preliminar sobre el vascuence y un espécimen de las antiguas poesias de los Cántabros, por J. Mariano Larsen. Buenos Aires: Igon Hermanos.
http://meta.gipuzkoakultura.net/handle/10690/1337
van Eys, Willem J., 1883. Outlines of Basque grammar. (Simplified Grammars of the principal Asiatic and European languages, III). Londres: Trübner. Berrargit. faksim. Portland, Oregon: Intl Specialized Book Services, 2004.
http://www.archive.org/stream/outlinesbasqueg01goog#page/n5/mode/2up
Astarloa, Pablo Pedro, 1883 [1805]. Discursos filosóficos sobre la lengua primitiva ó Gramática y análisis razonada de la euskara ó bascuence. Bilbo: P. Velasco. Berrargit. faksim. Bilbo: Amigos del Libro Vasco, 1988.
1883. urtean argitaratu baziren ere, Astarloaren Diskurtso filosofikoak 1805erako amaituta zeuden.
Lana bi zatitan banatzen da. Lehenengoan (“Sobre si hubo ó no lengua primitiva” izenekoa, 5-112. or.) Astarloak gizakien jatorrizko hizkuntza bakarra izan zela aldezten du eta hizkuntza haren ezaugarriak finkatzen saiatzen da: lehen hizkuntza bakarra, perfektua, artikulatua eta naturala izan zela dio. Aldiz, bigarren zatian (“Gramática de la lengua primitiva” izenekoa, 113-773. or.), lehen hizkuntza hura oraindik existitzen dela aditzera eman nahi du; hain zuzen, lehen hizkuntzaren ezaugarri guztiak zehaztu ondoren, 530. orrialdetik aurrera ezaugarriok betetzen dituen hizkuntza bakarra euskara dela erakusten saiatzen da.
http://www.euskalmemoriadigitala.net/handle/10357/1473
van Eys, Willem J., 1879. Grammaire comparée des dialectes basques. Paris: Maisonneuve.
http://www.archive.org/stream/grammairecompar00eyswuoft#page/n7/mode/2up
Lau-Buru, 1878. Elementos de Gramática Bascongada por La Redacción de El Lau-Buru. Bilbo: Velasco.
Gèze, Louis, 1873. Éléments de grammaire basque, dialecte souletin, suivi d'un vocabulaire basque-français & français-basque. Baiona: Vve Lamaignère. Berrargit. faksim. Hordago, Donostia, 1979.
http://www.archive.org/stream/elmentsdegramm00gzuoft#page/n7/mode/2up
Bonaparte, Louis-Lucien, 1869. Le verbe basque en tableaux, accompagné de notes grammaticales, selon les huit dialectes de l'euskara: le guipuscoan, le biscaïen, le haut-navarrais septentrional, le haut-navarrais méridional, le labourdin, le bas-navarrais occidental, le bas-navarrais oriental et le souletin; avec les différences de leurs sous-dialectes et de leurs variétés. Recueilli sur les lieux mêmes de la bouche des gens de la campagne, dans cinq excursions linguistiques faites dans les sept provinces basques d'Espagne et de France pendant les années 1856, 1857, 1866, 1867, 1869. Londres: Strangeways & Walden. Berrargit. faksim. Opera Omnia Vasconica I, 175-442.
http://www.euskara.euskadi.net/r59-738/es/contenidos/informacion/eu_mintzagai_euskalkiak/eu_euskalk/euskalkiak6.html
Eguren, Juan María de, 1867. Método práctico para enseñar el castellano en las escuelas vascongadas. Gasteiz: Imprenta del Seminario.
http://www.kultura.ejgv.euskadi.net/r46-19239/eu/q56War/q56ControladorServlet?mapping=detalleMonografia.do&accion=1&idLibro=09600009880
van Eys, Willem J., 1867, Essai de grammaire de la langue basque, deuxième édition revue et augmentée, Amsterdam: C. M. van Gogh.
http://books.google.es/books?id=VX8CAAAAQAAJ
Ribáry, Ferencz, 1866. "A baszk nyelv ismertetése", Nyelvtudományi kozlemények 5, 37-75, 426-474. Fr. itz. 1877. Essai sur la langue basque. Paris: F. Vieweg. Julien Vinsonen itzulpena, hitzaurrea eta ohar osagarriak.
http://www.archive.org/stream/essaisurlalangue00ribuoft#page/n7/mode/2up
Duvoisin, Jean, 1866. Étude sur la déclinaison basque. Baiona: Vve Lamaignère.
http://books.google.es/books?id=Xn8CAAAAQAAJ
van Eys, Willem J., 1865. Essai de grammaire de la langue basque. Amsterdam: C. M. van Gogh.
Van Eysen lehen euskal gramatika. Larramendi eta Humbodten lanen eragina oso handia da.
http://books.google.es/books?id=L38CAAAAQAAJ
Intxauspe, Emmanuel Th., 1858. Le verbe basque. Baiona & Paris: Lamaignère & B. Duprat. Berrargit. faksim. Donostia: Hordago, 1979.
http://books.google.es/books?id=7hEJAAAAQAAJ
Belzuntze, [Charles Philippe Henri Louis] Vicomte de, 1858. "Tableau analytique et grammatical de la langue Basque, par le Vicomte de Belsunce. Bordeaux, 1858". (Nafarroako Diputazioaren Artxibo Orokorra: ADN m/s B-6). Iruñea. Argit. in Mounole Hiriart-Urruty, Céline, 2003. C. H. de Belsunce bizkondea: Tableau analytique et grammatical de la langue basque (1858). Azterketa eta edizioa. (Monumenta linguae Vasconum: Studia et Instrumenta, V). Donostia & Bilbo: Gipuzkoako Foru Aldundia & UPV/EHU (= ASJU 37:2).
http://zubitegia.armiarma.com/?i=725
Lardizabal, Francisco Ignacio, 1856. Gramática vascongada. Donostia: I. R. Baroja. Berrargit. faksim. Donostia: Euskaltzaindia, 2006.
http://books.google.es/books?id=1wkJAAAAQAAJ
Arxu, Jean Baptiste, 1852. Uskara eta franzes Gramatika, uskalherrietaco haurrentzat eguina. Baiona: Foré eta Lasserre. Bigarren argit. 1853. Hirugarren argit. Bi mihiren gramatika. Baiona: Lasserre, 1868. Beronen berrargit. faksim. Donostia: Hordago, 1979.
http://meta.gipuzkoakultura.net/handle/10690/1733
Jauregi, Francisco, 1850. Gramera berria, ikasteco Eskualdunec mintzatzen Espainoles, dibiditua bi partetan: lehena ortographiaren gainian, eta bigarrena lenguayaren ikasteko erreski mintzatzen. Buenos Aires: Imprenta Errepublicanoan. Berrargit. 1860 eta 1883.
http://www.archive.org/stream/grameraberriaik00juangoog#page/n8/mode/2up
Arxu, Jean Baptiste, 1848. “Introduction à la langue euskarienne”, in La Fontainaren aleghia berheziak, 16-72. La Réole: Pasquier. Berrargit. R. Gómez (arg.), IKA-Ibaizabal, Donostia, 1990.
Zabala, Juan Mateo, 1848. El verbo regular vascongado del dialecto vizcaino. Donostia: I. R. Baroja.
http://books.google.es/books?id=1kQa7owiE_IC
Iturriaga, Agustín Pascual, 1841. Arte de aprender a hablar la lengua castellana: para el uso de las escuelas de primeras letras de Guipúzcoa / por D.A.P.I.P. Hernani: [s.n.].
http://meta.gipuzkoakultura.net/handle/10690/1715
Hiriart, A., 1840. Introduction à la langue française et à la langue basque. Baiona: Vve Cluzeau.
http://books.google.com/books?id=SWoCAAAAQAAJ&dq
Abbadia, Antoine Th. & Joseph Augustin Xaho, 1836. Études grammaticales sur la langue euskarienne. Paris: A. Bertrand.
http://books.google.com/books?id=fFMEAAAAQAAJ&dq
Darrigol, [Jean-Pierre], 1833 [1828], Analyse raisonnée du Système Grammatical de la langue Basque, Bibliothèque Nationale, Paris.
Lan hau 1828an Parisen deitu zen Volney Sarira aurkeztu zen eta irabazi egin zuen.
Darrigolen originala egun galduta dago, baina Antoine Abbadiak eginiko kopia dugu (Parisen, 1833-04-10ean datatua).
Darrigolek 1827an argitaratutako liburuarekin parekotasun handiak ditu, baina badira diferentzia franko ere.
http://www.euskomedia.org/aunamendi/27733
Lagarde, 1828. "Analyse du Système grammatical de la langue Basque…". (Archives de l'Institut de France: Prix Volney, 40H10). Paris: Eskuizkribu argitaragabea. Lan hau 1828an Parisen deitu zen Volney Sarira aurkeztu zen. Ez dakigu ziur egilea nor zen.
Görres, E. M. Guido, 1828. "Structura grammatica Linguae Hispanorum veterum indigenae id est: Vasconicae philosophice esplicata nec non comparata variis tum Orientis tum Occidentis linguis". (Archives de l'Institut de France: Prix Volney, 40H10). Paris: Eskuizkribu argitaragabea. Lan hau 1828an Parisen deitu zen Volney Sarira aurkeztu zen eta ohorezko aipamena lortu zuen.
Segure, Abbé, 1828. "Dissertation sur la langue basque". (Archives de l'Institut de France: Prix Volney, 40H10). Paris: Eskuizkribu argitaragabea. Lan hau 1828an Parisen deitu zen Volney Sarira aurkeztu zen.
[Garay de Monglave, Eugène], 1828. "Analyse raisonée du système grammatical de la langue basque". (Archives de l'Institut de France: Prix Volney, 40H10). Paris: Eskuizkribu argitaragabea.
Lan hau 1828an Parisen deitu zen Volney Sarira aurkeztu zen, izenpetu gabe. Funtsean Larramendiren gramatikaren kopia da. Hala ere, txosten honek Batzordearen ohorezko aipamen bat lortu zuen.
http://www.euskomedia.org/aunamendi/60598
Darrigol, Jean-Pierre, [1827]. Dissertation critique et apologétique sur la langue basque, par un ecclésiastique du diocèse de Bayonne. Baiona: Duhart-Fauvet. Berrargit. faksim. Toulouse: Eché, 1979.
http://www.archive.org/stream/dissertationcrit00darruoft#page/n5/mode/2up
Lécluse, Fleury, 1826. Manuel de la langue basque. Toulouse & Baiona: J. M. Douladoure & L. M. Cluzeau. Bigarren argit. Baiona: P. Cazals, 1874. Lehenaren berrargit. in Lakarra, Joseba A. 1987. “Lécluse-ren euskal gramatika. Euskalaritzaren historiarako lanabesak (I)”. ASJU 21:3.813-916 eta Lakarra, Joseba A. & Blanka Urgell. 1988. “Lécluseren hiztegia. Euskalaritzaren historiarako lanabesak (II)”. ASJU 22:1.99-211.
http://books.google.com/books?id=wCYRAAAAIAAJ
Astigarraga y Ugarte, Luis de, 1825. Diccionario manual bascongado y castellano, y elementos de Gramática, para el uso de la juventud de la M. N. y M. L. provincia de Guipúzcoa, con ejemplos y parte de la doctrina cristiana en ambos idiomas. Donostia: I. Baroja.
1825-1935 bitartean 40 bat aldiz berrargitaratu zen. 1884an Felipe Arrese Beitiak bizkaierazko bertsio bat ondu zuen. 1920tik aurrera izenburuek Euskaltzaindiaren ortografiari atxiki zaiola aipatzen dute.
http://meta.gipuzkoakultura.net/handle/10690/1742
Charpentier, Jean, [ca. 1820]. "Paradigmen Baskischer Declinationen und Conjugationen, nebst einem kleinen Wörterverzeichnisse, in der zu Saint Etienne (Donostiÿ) Hauptdorf des Thales von Baigorrÿ bei Saint-Jean-Pied-De-Port üblichen Mundart". (Biblioteka Jagiellonska: Coll.ling.quart. 44)Krakovia. Argit. in Bernhard Hurch (arg.), 2002. Die baskischen Materialien aus dem Nachlaß Wilhelm von Humboldts. Astarloa, Charpentier, Fréret, Aizpitarte und anderes. Paderborn: Schöningh, 125-153.
Euskalki baten lehenengo deskribapen gramatikala da.
http://en.wikipedia.org/wiki/Jean_de_Charpentier
Humboldt, Wilhelm von, 1817. Berichtigungen und Zusätze zum ersten Abschnitte des zweiten Bandes des Mithridates über die Cantabrische oder Baskische Sprache. Berlin: Vossische Buchhandlung. Bada gazt. itz. Gárate, Justo, 1933-34. “Correcciones y adiciones a la 1ª Sección del segundo volumen de la obra intitulada el Mithridates sobre la Lengua Cantábrica ó Vasca por Guillermo de Humboldt en Berlín año de 1817, en la Librería de Voss”. RIEV 24.460-487; 25.87-126.
http://books.google.com/books?id=3oECAAAAQAAJ
Añibarro, Pedro Antonio. [ca. 1804]. Gramática Bascongada para el uso y alivio de Párrocos y Predicadores Bizcaynos, Guipuzcoanos y Navarros. Argit. inLuis Villasante (arg.). "Gramática Bascongada". ASJU 3.3-169 eta (ASJUren gehigarriak, 6) Donostia, 1970.
http://zubitegia.armiarma.com/?i=371
Astarloa, Pablo Pedro, 1803. Apología de la lengua bascongada, ó ensayo crítico filosófico de su perfeccion y antigüedad sobre todas las que se conocen: en respuesta á los reparos propuestos en el Diccionario geográfico histórico de España, tomo ii, palabra Nabarra. Madrid: G. Ortega. Bigarren argit. P. Velasco, Bilbo, 1882. Lehenaren berrargit. faksim. Amigos del Libro Vasco, Bilbo, 1983. Idem. Librerías “París-Valencia”, Valencia, 1993.
http://books.google.com/books?id=UhkRAAAAIAAJ
Astarloa, Pablo Pedro. [ca. 1801]. “Plan de lenguas o Gramática Bascongada en el dialecto Bizcaino”. Eskuizkribu galdua.
Humboldten paperetan zati baten kopia agertu zen (Biblioteka Jagiellonska: Coll.ling.fol. 73, 102-176) Krakovia. Argit. in Bernhard Hurch (arg.). 2002. Die baskischen Materialien aus dem Nachlaß Wilhelm von Humboldts. Astarloa, Charpentier, Fréret, Aizpitarte und anderes. Paderborn: Schöningh, 45-79. or.]
http://es.wikipedia.org/wiki/Pablo_Pedro_Astarloa
Kardaberaz, Agustin. 1761. Eusqueraren berri onac. Iruñea: A. Castilla. Berrargit. faksim. in Obras completas euskéricas, I, 155-170. Bilbo: LGEV, 1977. Berrargit. elektr.: . P. Altuna eta E. Zulaikaren edizio kritikoa (Euskararen Lekukoak, 23). Bilbo: Euskaltzaindia, 2004.
Liburu honetan, Kardaberazek gramatikari buruzko ohar batzuk utzi zizkigun, gehienbat Larramendiren Arteari jarraituz eta maisuaren “marabillazko gramatika” goraipatuz.
http://meta.gipuzkoakultura.net/handle/10690/2826
Harriet, Martin, 1741. Gramatica escuaraz eta francesez, composatua francez hitzcunça ikhasi nahi dutenen faboretan. Baiona: Fauvet Alarguna eta J. Fauvet. Ik. Lakarra 1994.
Martin Harriet notarioaren lanak euskaldunei frantsesa ikasten laguntzeko helburua du.
“Iracurçailleari” sarrera laburraren ondoren, hiru zati nagusi ditu: (1) obra osoaren izenburu bera duen “Gramatica escuaraz eta francesez” (5-267. or.); (2) “Dictionarioa. Escuaraz eta francesez” (268-323. or.) eta “Dictionnaire François & Basque” (324-440. or.); (3) “Remarques sur la langue Basque” (441-506. or.). Liburua amaitzen da zenbait atal laburrekin.
http://www.archive.org/stream/gramaticaescuar00harrgoog#page/n7/mode/2up
Larramendi, Manuel, 1729. El impossible vencido. Arte de la lengua bascongada. Salamanca: A. J. Villagordo. Bigarren argit. Donostia: P. Zuaza, 1853. Lehenaren berrargit. faksim. Donostia: Hordago, 1979.
Lehenengo euskal gramatika-liburu argitaratua da.
Gramatikaren lehen zatiak, luzeenak, egun flexio-morfologia deitzen duguna aurkezten du: funtsean, deklinabidea eta aditz-jokoa (1729: 1-256); bigarren zatia sintaxiari buruzkoa da, perpaus-atal bakoitzaren egitura aztertzen duena (257-335. or.), eta hirugarrenak azentuaz dihardu (336-372. or.); liburua amaitzen da euskal poemagintzari buruzko eranskin batekin (373-395. or.).
Larramendiren gramatikagintzaren ezaugarri orokorrei kontu egiten badiegu, bi joeraren arteko tentsioa nabari daiteke: alde batetik, orduko gramatikagintza tradizioarekiko —zehazki, eredu greko-latindarrarekiko— atxikimendu hertsia nagusi da; baina, bestetik, zenbaitetan Larramendi eredu horretatik aldendu egiten da, euskararen deskribapen egokiagoa lortzeko asmoz.
Azken batean, Larramendi bere garaiko semea da. Gramatika greko-latindarraren ereduan oinarritu behar izan zuen, halaxe jokatzen baitzen eskuarki XIX. mende hasiera arte, gramatika orokorraren joeran sartu ziren lanetan izan ezik. Oraino ez dakigu Larramendik zein gramatika izan zuen eskuartean bereari ekiterakoan, ezta ereduzko gramatika-lan bakarretik abiatu zen ere. Dena dela, El impossible vencidok, orduko jakite-maila aintzat harturik, euskararen aski deskribapen ona eskaintzen du eta, euskararen egituraz den bezainbatean, erdiespen zoragarri eta intuizio zorrotz batzuk ere baditu.
http://books.google.com/books?id=2T6xmf-iREEC
Lubieta, Jossef Domingo de, 1728. Diccionario en Casttellano y Bazquence, que sirve para la ensenanza de la bascongada. (Sociedad Bilbaínako Liburutegia: 10.163). Eskuizkribu argitaragabea.
Melchor Oihanguren frantziskotarrak euskarari buruzko zenbait lan utzi zizkigun, bere japonieraren (Oihanguren 1738) eta tagaloaren (Oihanguren 1742) gramatiketan dioenari kasu egiten badiogu behinik behin.
Oihangurenen hiru lan galduak hauexek lirateke: lehena tagalo-gaztelania-euskara hiztegi hirueledun bat; bigarrena Arte de la lengua Vascongada, Oihangurenek berak dioenez, 1715ean idatzi zuena; eta hirugarrena Cantabrismo Elucidado izenekoa.
http://uvadoc.uva.es/handle/10324/697
Urte, Pierre. [1714]. Grammaire Cantabrique Basque. Wentworth Webster (arg.), Bulletin de la Société; Ramond, Bagnères-de-Bigorre: D. Berot, 1896-1900.
Tamaina handiko lehen euskal gramatika ezaguna da. Urtek bere sorterritik kanpo idatzi zuen, protestantea izanik Ingalaterran erbesteratua baitzen. Eskuizkribua Shirburn Gazteluko Liburutegian zegoen; egun Antso Jakituna Fundazioaren fondoetan dago. Bertsio digitalizatua:
Urteren gramatikaren egiturak guztiz eredu greko-latindarreko gramatikei jarraitzen die.
http://www.memoriadigitalvasca.es/handle/10357/2105
Etxeberri, Jean. [1712]. Escual-Herriari eta escualdun guztiei escuarazco hatsapenac latin ikhasteco. Lehenbiciric icenen declinacinoez eta verboen conjugacinoez, azquenean icenari, eta verboari dagotzten gauçac.
Urquijo, Julio de, 1907. Obras vascongadas del doctor labortano Joannes d'Etcheberri (1712). Paris: Geuthner. Berrargit. faksim. RIEV 28; Bilbo: LGEV, 1976 eta Biarritz: Atlantica, 1998.
Etxeberriren gramatika, izenburuan ageri denez, euskaldunei latina ikasten laguntzeko da eta, hortaz, latinaren gramatika eta formak ditu abiapuntu.Gramatikak hiru atal ditu: lehenbizikoan latinezko deklinabide paradigmak ematen ditu (Urquijo 1907: 205-229); bigarrenean, aditz-jokoen paradigmak (230-359. or.) eta, hirugarrenean, gramatikaren zatiei, perpaus-atalei eta komunztadurari buruzko galde-erantzunen bidez azaldutako xehetasunak (360-375. or.).
http://zubitegia.armiarma.com/?i=403
Fréret, Nicolas, [ca. 1711-1714]. "Essay d'une Grammaire de la Langue Basque". (Biblioteka Jagiellonska: Coll.ling.fol. 73, 197-216) Krakovia. Argit. in Bernhard Hurch (arg.). 2002. Die baskischen Materialien aus dem Nachlaß Wilhelm von Humboldts. Astarloa, Charpentier, Fréret, Aizpitarte und anderes. Paderborn: Schöningh, 96-110. or.
Fréreten testua, funtsean, Oihenarten XIV. kapituluaren laburpena besterik ez da, diferentzia txikiak eta Fréreten hutsak gorabehera.
http://en.wikipedia.org/wiki/Nicolas_Fr%C3%A9ret
Dominique Bidegaraik, 1675-1679 urteen artean, zenbait diru-eskari aurkeztu zituen bere lanak argitaratzeko.
Hainbat deliberamenduren ondoren, Bidegaraik ez zuen sosik jaso, ezta 1679an hil ondoren haren oinordekoek ere. Ondorioz, hiztegia eta gramatika argitaragabe geratu ziren eta baliteke Frantziako Iraultzaren garaian sakabanatu eta galdu izatea.
http://www.euskomedia.org/analitica/4110
Jakes Bela politikari eta legegizon zuberotarrak euskal gramatika bat eta hiztegi bat idatzi zituen, egun galdurik daudenak.
http://zubitegia.armiarma.com/?i=297
Vinson, Julien. 1881. “Les premiers grammairiens basques. Notes de Sylvain Pouvreau”. Revue de Linguistique et de Philologie Comparée 14, 109-119.
Silvain Pouvreauk gramatika ohar batzuk utzi zituen bere eskuizkribuetan eta egun Parisko Liburutegi Nazionaleko Fond Basque-Celte-ren 8. eskuizkribuan daude, 1-3 orrietan zehazki.
Ez dago garbi ohar solteak ziren ala Pouvreauk prestatu nahi zuen gramatika-lan baten zatiak edo zirriborroak.
http://zubitegia.armiarma.com/?i=706
Update Sources