Created by Klosek on Jan 25, 2011
Last updated: 01/26/11 at 03:44 AM
ważne wydarzenia w histrorii has no followers yet. Be the first one to follow.
Układ cyfrowy wykonany jako pojedynczy układ scalony o wielkim stopniu integracji zdolny do wykonywania operacji cyfrowych według dostarczonego ciągu instrukcji. Mikroprocesor (w skrócie μP) łączy funkcje centralnej jednostki obliczeniowej (CPU) w pojedynczym półprzewodnikowym układzie scalonym. Pierwszy mikroprocesor działał w oparciu o słowa 4-bitowe, dzięki czemu tranzystory tworzące jego obwody logiczne mogły zmieścić się w jednym układzie. Mikroprocesor umożliwił rozwój mikrokomputerów w połowie lat 70. dwudziestego wieku. Przed tym okresem, elektroniczne CPU były konstruowane z zajmujących wiele miejsca indywidualnych urządzeń przełączających, z których każde było odpowiednikiem zaledwie kilku tranzystorów. Poprzez zintegrowanie procesora w jeden lub kilka obwodów scalonych o coraz wyższej skali integracji (zawierających odpowiednik tysięcy lub milionów tranzystorów), stosunek możliwości do ceny procesora znacząco wzrósł. Od połowy lat siedemdziesiątych, dzięki intensywnemu rozwojowi układów scalonych, mikroprocesor stał się najbardziej rozpowszechnioną formą CPU, prawie całkowicie zastępując wszystkie inne. Ewolucję mikroprocesora dobrze opisuje prawo Moore’a mówiące o wzroście wydajności na przestrzeni lat. Mówi ono, że złożoność układów scalonych (liczba tranzystorów), przy zachowaniu minimalnego kosztu składników, będzie się podwajać co 18 miesięcy. Stwierdzenie to zachowuje prawdziwość od czasu wczesnych lat 70. Począwszy od układów porównywalnych z prostymi kalkulatorami, mikroprocesory osiągały coraz wyższą moc obliczeniową, co w rezultacie doprowadziło do ich dominacji nad każdą inną formą komputera. Historia mikroprocesora Początki Idea mikroprocesora była naturalną konsekwencją rozwoju techniki – jej urzeczywistnienie było jedynie kwestią czasu. Pracę nad prototypem mikroprocesora rozpoczęły trzy konkurujące ze sobą firmy. W efekcie, w zbliżonym czasie pojawiły się pierwsze układy nadające się do produkcji seryjnej. Były to: · Intel (układ 4004), · Garrett AiResearch’s (Central Air Data Computer). · Texas Instruments (TMS 1000), Intel Jednym z twórców idei mikroprocesora był Marcian „Ted” Hoff z firmy Intel. Wpadł on na pomysł by zamiast 12 niezależnych układów scalonych do kalkulatorów zaprojektować jeden, który będzie w stanie pełnić funkcje wszystkich tych elementów razem wziętych. Rezultatem prac Hoffa oraz Federico Fagginiego było powstanie 15.11.1971 r. pierwszego komercyjnego mikroprocesora czterobitowego o nazwie 4004. Zawierał on 2300 tranzystorów i wykonany był w technologii p-MOS. Pierwszym na świecie procesorem był jednak składający się z sześciu układów MOS układ F14 CADC używany w samolocie Grumman F-14 Tomcat. Garret W 1968 roku Garret został zaproszony do pracy przy tworzeniu komputera dla myśliwca Grumman F-14 Tomcat, który swoimi możliwościami miał przewyższać sterujące lotem systemy elektroniczne używane w Marynarce Wojennej USA. Projekt został ukończony w 1970 roku i używał opartego na technologii MOS układu scalonego („chipset”) jako rdzenia CPU. Projekt był mniejszy i dużo bardziej niezawodny niż systemy mechaniczne, z którymi konkurował i został wprowadzony we wszystkich wczesnych modelach Tomcata. Jednakże był on tak zaawansowany, że Marynarka Wojenna odmówiła publikacji jego projektu aż do roku 1997. Z tego też powodu używany chipset CADC i MP944 nie są powszechnie znane nawet obecnie. Texas Instruments TI zbudowało 4-bitowy mikroprocesor TMS 1000 oraz wyposażyło go w odpowiedni kod źródłowy. W ten sposób 17.09.1971 r. powstał układ TMS1802NC, który posłużył jako scalony rdzeń kalkulatora. Pod względem pełnionej funkcji był to zatem odpowiednik intelowskiego 4004. Prawa patentowe TI złożyło wniosek o przyznanie patentu na mikroprocesor 4.09.1973 r. Gary Boone dostał patent (U.S. Patent 3,757,306) dla architektury scalonego mikroprocesora. Nie wiadomo do końca, która firma jako pierwsza skonstruowała działający mikroprocesor. W roku 1971 jak i 1976 Intel i TI uzgodniły, że Intel będzie płacił TI pieniądze za prawa patentowe do mikroprocesora. Dokładny opis tych zdarzeń zawierają akta sprawy pomiędzy Cyrixem i Intelem, w których to TI występuje jako twórca i właściciel patentu na mikroprocesor. Co ciekawe, firmom trzecim został przyznany patent na coś, co w sumie może być „mikroprocesorem”. Również patent obejmujący konstrukcję pierwszego komputera jednoukładowego (mikrokontrolera) został przyznany Gary'emu Boone i Michaelowi J. Cochranowi z firmy TI (U.S. Patent 4,074,351). Mikroprocesory 8-bitowe Według „Historii Komputerów” (MIT Press), strony 220–221, Intel zawarł kontrakt z Computer Terminals Corporation, zwaną później Datapoint z San Antonio (Texas), dotyczący układu do terminalu, który właśnie opracowywała ta firma. Datapoint zrezygnował z późniejszego wykorzystywania tego chipu, natomiast Intel w kwietniu 1972 r. nadał mu nazwę 8008. Był to pierwszy na świecie mikroprocesor 8-bitowy. Stał się on podstawą sławnego MARK-8, zestawu komputerowego przedstawionego w magazynie Radio-Elektronika w 1974 r. Układ scalony 8008 oraz jego następca, sławny na cały świat Intel 8080, otworzyły rynek mikroprocesorów. Procesory 8008 stały się prekursorami bardzo udanej serii Intel 8080 (1974 r.), Zilog Z80 (1976 r.) oraz pochodnych 8-bitowych procesorów Intela. Konkurująca z tym układem Motorola 6800 została wypuszczona na rynek w kwietniu 1974 roku. Architektura 6800 została rozbudowana przez firmę MOS Technology, założoną przez wcześniejszych pracowników Motoroli – powstał w ten sposób układ MOS 6501, a następnie, po konflikcie dotyczącym praw autorskich, układ MOS 6502, który ujrzał światło dzienne w 1975 roku, stając się konkurencją dla Z80 pod względem ceny (i następnie – popularności). Zarówno komputery oparte o Z80 jak i 6502 mogły być produkowane względnie tanio dzięki prostocie magistrali oraz zintegrowaniu elementów, które w alternatywnych projektach trafiały poza CPU (np. kontrolera pamięci w Z80). Były to cechy, które pozwoliły w latach 80. na przeprowadzenie rewolucji w postaci dostarczania do domów prostych komputerów jako zestawów do samodzielnego montażu, ewentualnie dostarczanie gotowych produktów w cenie 99$. Western Design Center, Inc. (WDC) zaprezentował w 1982 roku oparty na technologii CMOS 65C02 oraz sprzedał licencje kilku firmom, które to stały się rdzeniem komputerów osobistych Apple IIc oraz IIe, klasy wszczepialnych medycznych rozruszników serca i defibrylatorów, przemysłowych, konsumenckich i samochodowych urządzeń. WDC zapoczątkował licencjonowanie technologii mikroprocesorowych, która była potem kontynuowana przez ARM oraz innych producentów w latach 90. Atutem Motoroli w świecie 8-bitowym był wprowadzony do produkcji w 1978 roku MC6809, dość kontrowersyjnie uważany za najmocniejszy i najlepszy spośród kiedykolwiek wyprodukowanych procesorów 8-bitowych. Jest on także uważany za najbardziej skomplikowany układowo projekt, który kiedykolwiek wprowadzono do użycia w mikroprocesorach. W nowszych układach skomplikowana logika układowa była już sukcesywnie zastępowana przez mikroprogramowanie, pozwalające na realizację tych samych operacji w układach zawierających znacznie mniej bramek logicznych. Kolejnym wczesnym 8-bitowym mikroprocesorem był Signetics 2650, który cieszył się sporym zainteresowaniem ze względu na swą innowacyjność oraz rozbudowaną listę rozkazów. Najważniejszym mikroprocesorem w świecie lotów kosmicznych był RCA 1802 (zwany tez CDP1802, RCA COSMAC) przedstawiony w 1976 roku. Był on używany przez sondy Voyager oraz Viking z lat 70. oraz w sondzie Galileo (wystrzelonej na Jowisza w 1989 roku, dotarła na miejsce w 1995 r.). Mikroprocesor RCA COSMAC był pierwszą implementacją technologii C-MOS. Jego atutem był niski pobór mocy, a także zwiększona odporność na promieniowanie kosmiczne i skutki wyładowań elektrostatycznych (dwie ostatnie cechy osiągnięto dzięki zastosowaniu technologii opartej o krzem i szafir). Procesory 16-bitowe Pierwszym 16-bitowym mikroprocesorem segmentowym (składającym się z kilku układów scalonych) był wyprodukowany przez National Semiconductor IMP-16 przedstawiony na początku 1973 roku. 8-bitowa wersja tego układu została przedstawiona w 1974 roku jako IMP-8. W tym samym roku National zaprezentował także pierwszy jednoukładowy 16-bitowy mikroprocesor, PACE, zastąpiony później wersją NMOS o nazwie INS8900. Kolejnymi wczesnymi konstrukcjami 16-bitowymi procesorów segmentowych są: · mikroprocesor DEC (Digital Equipment Corporation) wbudowany w płytę główną komputera LSI-11 (OEM) oraz w komputerze PDP 11/03, · procesor komputera MicroFlame 9440 firmy Fairchild Semiconductor. Oba procesory zostały wyprodukowane w latach 1975–76 r. Pierwszym jednoukładowym 16-bitowym mikroprocesorem był TMS 9900 (TI), który by także kompatybilny z linią minikomputerów TI-990. TMS 9900 został użyty w minikomputerze TI-990/4, komputerze domowym TI-99/4A, oraz linii OEM płyt mikrokomputerowych TM990. Układ został zamknięty w sporej ceramicznej 64-pinowej obudowie typu DIP, podczas gdy większość ówczesnych mikroprocesorów 8-bitowych mieściła się w tańszych i bardziej rozpowszechnionych plastikowych obudowach DIP 40-pin. Następca TMS9900, TMS 9980, został zaprojektowany jako konkurencja dla Intelowskiego 8080, zawierał pełen zestaw instrukcji 16-bitowych, jednak posiadał jedynie 8-bitową szynę danych i przestrzeń adresową ograniczoną do 16KB. Trzeci układ, TMS 9995, został zaprojektowany od nowa. Rodzina rozszerzyła się później o układy 99105 oraz 99110. Western Design Center (WDC) zaprezentowało oparty na technologii CMOS układ 65815, będący 16-bitowym ulepszeniem WDC CMOS 65C02 w roku 1984. 16-bitowy 65816 stał się sercem Apple IIgs a później także Konsoli Super Nintendo (SNES) stając się w ten sposób najbardziej popularnym układem 16-bitowym. Intel podążył inną ścieżką, nie próbował on naśladować minikomputerów. Zamiast tego rozszerzył swój 8080 do 16-bitowego 8086, pierwszego członka rodziny x86, która opanowała rynek nowoczesnych komputerów PC. Intel wprowadził 8086 jako układ przedłużający życie programom napisanym na 8080. Z kolei układ 8088, używająca 8-bitowej szyny danych wersja procesora 8086, była pierwszym procesorem zastosowanym w wyprodukowanym przez IBM PC, modelu 5150. Następcy 8086 i 8088 to 80186, 80286 oraz wypuszczony w 1985 roku 32-bitowy 80386. Procesory te umocniły swoją dominację na rynku PC głównie dzięki kompatybilności wstecznej. Zintegrowana jednostka do zarządzania pamięcią mikroprocesora została wynaleziona przez Intela i opatentowana jako U.S. patent 4,442,484.
Przyrząd do wykonywania obliczeń. Pierwszą prostą maszynę do dodawania wynalazł już w 1623 roku Wilhelm Schickard z Tybing. Maszyna ta nie zachowała się do dziś, ale jej mechanizm był podobny do napędzanego kołami zębatymi kalkulatora, zbudowanego przez Francuza Blaise'a Pascala ok. 20 lat później. W 1889 roku Amerykanin Hermann Hollerith zbudował kalkulator oparty na perforowanych kartach, później powszechnie stosowanych przy wprowadzaniu danych do komputerów - karty te zastosowano do rejestracji obywateli. W styczniu 1954 roku w Nowym Jorku po raz pierwszy zademonstrowano prototyp kalkulatora elektronicznego. Dopiero w marcu 1970 zaprezentowano pierwszy kalkulator, który liczył i drukował na papierze przeprowadzone operacje. Pierwszy kalkulator z mikroprocesorem wynaleziony przez Merrymana i Tassela został wypuszczony na rynek w 1972 roku przez firmę Texas Instruments. Jego poprzednikiem był kalkulator z 1967 roku, ale było to duże urządzenie. Dopiero miniaturyzacja spowodowała, że kalkulatory stawały się coraz mniejsze, aż stały się cienkie jak blaszka i zasilane bateriami słonecznymi. W Polsce pierwszy kalkulator zbudowano w 1958 Choć pierwsze kalkulatory podobne do współczesnych - z klawiaturą i wyświetlaczem - pojawiły się dopiero w roku 1970, historia powstania elektronicznego kalkulatora sięga czasów II wojny światowej, a pierwsze maszyny liczące powstały znacznie wcześniej. Pierwszymi urządzeniami do radzenia sobie ze skomplikowanymi obliczeniami były arytmometry - pierwszy arytmometr, który potrafił dodawać i odejmować, skonstruował w XVII wieku Blaise Pascal. Arytmometry mechaniczne, elektromechaniczne i elektroniczne wykorzystywane były przy pracach rachunkowych w biurach oraz do obliczeń w pracach projektowych. Jednak pojawiały się także urządzenia przenośne, w zasadzie kieszonkowe. Podczas pobytu w obozie koncentracyjnym w Buchenwaldzie Curta Herzstarka zaprojektował mały poręczny mechaniczny kalkulator. Naukowcowi udało się przetrwać obóz i po zakończeniu II wojny światowej wyjechał do Lichtensteinu, aby dokończyć tam swoje dzieło, wprowadzone na rynek w roku 1948. Kalkulatory "Curta" przez długi czas były najlepszymi kalkulatorami, do czasu, gdy zastąpiono je nowszymi, elektronicznymi. W porównaniu z innymi maszynami liczącymi miały kieszonkowe rozmiary i liczyły z dużą dokładnością, oferując przy tym prostą i szybką obsługę wielu działań. Kalkulator produkowano w dwóch wersjach: typ I który powstał w nakładzie 80000 egzemplarzy i typ II wyprodukowany w ilości 60 000 sztuk. Produkcję kalkulatorów Curta zakończono w 1970 roku. W 1941 roku Konrad Zuse ukończył w Niemczech prace nad maszyną nazwaną Z3, która wykonywała obliczenia na liczbach binarnych zapisanych w reprezentacji, nazywanej dzisiaj zmiennopozycyjną, sterowane zewnętrznym programem podawanym za pomocą perforowanej taśmy filmowej. Maszyna Z3 została całkowicie zniszczona w czasie bombardowania w 1945 roku. Następny model maszyny Zusego, Z4 przetrwał i działał do końca lat pięćdziesiątych. W roku 1942 zespół specjalistów pod kierunkiem J.W. Mauchly'ego i J.P. Eckerta zaprojektował i zbudował maszynę ENIAC (ang. Electronic Numerical Integrator And Computer). Pierwsze obliczenia maszyna ta wykonała w listopadzie 1945 roku. Maszyna ENIAC jest uznawana powszechnie za pierwszy kalkulator elektroniczny, chociaż w 1976 roku okazało się, że wcześniej zaczęły pracować w Wielkiej Brytanii maszyny Colossus I i II. Maszyna ENIAC była monstrualną konstrukcją złożoną z 50 szaf o wysokości 3 metrów zawierających około 20 tysięcy lamp. Z czasem małe podręczne kalkulatory elektroniczne trafiły do różnych instytucji, jednak były to zasilane z sieci urządzenia ważące dziesiątki kilogramów, podające wyniki na papierowej taśmie albo za pomocą specjalnych lamp wyświetlających obrazy cyfr. "Prawdziwe", przenośne i zasilane bateriami kalkulatory elektroniczne weszły na rynek Japonii w roku 1970 - dzięki zredukowaniu całej elektroniki do kilku układów scalonych przez firmę Texas Instruments. Obecnie na rynku możemy znaleźć bogaty wybór kalkulatorów - proste kieszonkowe, biurowe z funkcjami naliczania podatków "Tax", graficzne z możliwością rzeczywistego zapisu działań jak również zawansowane technologicznie naukowe. Te ostatnie bywają wyposażone w imponującą ilość funkcji, nawet ponad 400. Są to na przykład działania statystyczne, całki, równania, pochodne, macierze czy operacje wektorowe w różnych systemach liczbowych.
Wysokość: 381 metrów (102 piętra) Koszt budowy: 41 mln $ Rok ukończenia budowy: 1931 Empire State Building jest jedną spośród najlepiej znanych budowli świata. Ten biurowiec nadal pozostaje symbolem nerwowości, wspaniałości i nie umiarkowania Nowego Jorku. Przez ponad 40 lat istnienia zapisał się w pamięci wszystkich jako najwyższy budynek świata i chociaż prześcignęli go młodsi rywale, dla wielu jest to nadal wieżowiec wieżowców. Liczby dotyczące budynku są również imponujące: jego 102 piętra wznoszą się na wysokość 381 metrów, a całkowita wysokość wraz z wieżą telewizyjną wynosi 449 m. Początkowo zaprojektowano go tak, aby na dachu mogły lądować sterowce, lecz pomysł ten odrzucono. Budynek zajmuje teren ok. 0,8 ha przy Piątej Alei. Waży aż 331 tysięcy ton, lecz jego fundamenty sięgają jedynie głębokości dwu pięter. W pionie utrzymują go stalowe dźwigary, ważące ponad 54 tysiące ton. Do budowy zużyto 10 mln cegieł, a przewody instalacji elektrycznej mają łączną długość ok. 692 km. Okna zajmują razem powierzchnię 2 ha, a schody mają 1860 stopni. Raz do roku organizuje się wyścig we wspinaniu się po nich (czas zwycięzcy wynosi ok. 20 minut). W budynku znajdują się pomieszczenia biurowe dla 15 tysięcy ludzi, a windy mogą przewozić ok. 10 tysięcy osób na godzinę. Empire State Building zbudowano w eleganckim stylu Art Deco. Wzdłuż fasady z szarego kamienia biegną paski ze stali nierdzewnej, a wyższe piętra są zgrabnie cofnięte. Wewnątrz znajduje się hol 30 - metrowej długości, wykładany marmurem i wysoki na 3 piętra. Zdobią go dekoracyjne płaszczyzny przedstawiające siedem klasycznych cudów świata oraz ósmy - sam Empire State Building. Znajdująca się tu sala wystawy rekordów Guinnessa prezentuje eksponaty związane z rekordami i ich zdobywcami. Windy szybko wznoszą się na tarasy widokowe na 86 i 102 piętrze. Nazwa budowli jest wyrazem podziwu dla stanu Nowy Jork (który nosi przydomek Empire State - Stan Cesarski). Autorami projektu byli Shreve, Harmon i Lamb, a koszt budowy wyniósł 41 mln dolarów (sporo poniżej sumy wynikającej z kosztorysu - 50 mln $). Budynek wznoszono w rekordowym tempie. Tygodniowo rósł on o 4,5 piętra, a w okresie wyjątkowego nasilenia prac zbudowano 14,5 piętra w ciągu 10 dni. Oficjalnie wieżowiec został otwarty 1 maja 1931 roku, lecz jako że Stany Zjednoczone borykały się wówczas z kryzysem, trudno było znaleźć najemców tak ogromnej powierzchni i cały budynek ironicznie przezwano Empty (pusty) State Building. Zagospodarowano go w pełni dopiero po 10 latach. Pierwsze samobójstwo zdarzyło się tu w roku 1933. W tym samym roku film "King Kong" pokazał olbrzymią małpę przyczepioną do budynku i odpierającą atak samolotów. Na wysokości 79 piętra uderzył 28.07.1945 roku samolot bombowy. Wypadek nastąpił podczas gęstej mgły, pomimo oświetlenia budynku. Szczątki samolotu przebiły całą szerokość wieżowca i wyleciały z drugiej strony. Płonąca benzyna lotnicza zalała kilka sąsiednich pięter. W katastrofie zginęło 14 osób, 25 zostało rannych. Szkody materialne wyniosły 10,6 miliona dolarów. Naprawa uszkodzeń zajęła 12 miesięcy.
Data oblotu: 12 grudnia 1915 Napęd: 1 x silnik rzędowy 6-cylindrowy Mercedes D.II Moc : 120 KM (88,3 kW) Prędkość maksymalna: 170 km/h Prędkość przelotowa: 153 km/h Pierwszy na świecie całkowicie metalowy samolot. Konstruktorami maszyny zbudowanej w zakładach Junkersa byli inżynierowie Otto Mader i Hans Steudel. Historia Do projektowania samolotu przystąpiono w 1914. Wybór materiału, z którego zrobiono samolot wziął się z dużego doświadczenia jakie miał Hugo Junkers z metalem, produkując w swojej firmie Junkers und Co. w Dessau piece gazowe i kalorymetry. Do nowo budowanej maszyny przylgnął przydomek Blechesel (blaszany osiołek). 12 grudnia 1915 maszyna, za sterami której siedział porucznik Theodor von Mallinckrodt po raz pierwszy wzbiła się w powietrze w miejscowości Döberitz. Nie był to lot z prawdziwego zdarzenia a bardziej wyskok na wysokość około 3 metrów nad ziemią. Kolejny, tym razem prawdziwy lot na wysokości około 80 metrów wykonał gefrajter Paul Arnold 18 stycznia 1916. Samolot charakteryzował się wyjątkowo dużą jak na tamte czasy prędkością maksymalną, 170 km/h. W ówczesnych samolotach średnia prędkość maksymalna wynosiła około 130 km/h. Jednak duża masa samolotu zmniejszała jego prędkość wznoszenia, wysokość 2000 metrów J 1 osiągał w 32 minuty. Drewniane, kryte płótnem samoloty myśliwskie wzlatywały na tą wysokość w przeciągu 10 minut (np. Fokker E.III liczył ok. 400 kg masy własnej). Było to zasadniczym powodem, dla którego władze wojskowe nie wyraziły zainteresowania konstrukcją Junkersa. Maszyna trafiła w 1926 do Deutsches Museum w Monachium gdzie w 1944 została zniszczona podczas alianckiego bombardowania miasta. Konstrukcja Junkers był pod każdym względem rewolucyjną i wyjątkową konstrukcją w tamtych czasach, był to dwuosobowy, jednopłatowy, wolnonośny średniopłat pokryty stalowymi blachami. Unikatową konstrukcją charakteryzowały się skrzydła pokryte stalowymi płytami, które miało niespotykany w tamtych czasach zmienny profil, dwuwypukły, gruby u nasady przy kadłubie, przechodzący w cienki, wypukło wklęsły na końcach. Kadłub prostokątny w przekroju, wykonany ze spawanych ze sobą rur stalowych pokrytych blachą. Usterzenie pionowe bezstatecznikowe. Stałe, zastrzałowe, dwugoleniowe podwozie główne oraz płoza pod ogonem samolotu. Napęd samolotu stanowił silnik rzędowy Mercedes D.II chłodzony cieczą z dwułopatowym śmigłem.
Sztuczny kanał wodny zbudowany w latach 1904-14, położony w Panamie, na Przesmyku Panamskim, łączący wody Oceanu Atlantyckiego (przez Morze Karaibskie) z wodami Oceanu Spokojnego. Jest on jedną z najważniejszych dróg wodnych świata, która wydatnie skróciła trasę, jaką musiały pokonywać wcześniej statki, np. droga morska z San Francisco do Nowego Jorku uległa skróceniu o 14 500 km. Podczas budowy Kanału Panamskiego zmarło około 25 000 robotników a około 20 000 z nich zaraziło się malarią lub żołtą febrą. Długość kanału wynosi 81,6 km, z czego 16,4 km przypada na płytkie wody przybrzeżne Zatok: Panamskiej i Colón. Płynąc od strony Morza Karaibskiego pokonuje się 11,3 km na poziomie zwierciadła wód morskich, aż do systemu trzech Śluz Gatuńskich, które podnoszą statki na poziom 25,9 m n.p.m. - poziom sztucznego jeziora Gatún. Po opuszczeniu jeziora płyną 11-kilometrowym wykopem w skałach, a po przebyciu następnych 13 km docierają do kolejnego systemu śluz. Pokonawszy dalsze 13 km statki wchodzą do portów Panama i Balboa. Szerokość śluz wynosi 33,5 m i maksymalnie o takiej wielkości statki mogą wchodzić do Kanału - są to tzw. panamaksy. Budowę Kanału Panamskiego zainicjował w 1879 Francuz Ferdinand Marie De Lesseps (budowniczy Kanału Sueskiego). Kierował on francuskim przedsiębiorstwem, które w latach 1881-89 prowadziło tu pracę, przerwaną bankructwem firmy (tzw. afera panamska). W 1903 Amerykanie wydzierżawili od nowo powstałego państwa Panamy teren pod kanał i w latach 1904-1914 ukończyli budowę kanału. Przez ponad 75 lat Strefa Kanału Panamskiego znajdowała się pod jurysdykcją amerykańską, dopiero traktat w sprawie trwałej neutralności i funkcjonowania Kanału Panamskiego podpisany w Panamie 7 września 1977 r. zapewnił Panamie prawa do terenu, którego przekazanie odbyło się w 1999 roku[1]. Prezydent Martin Torrijos ogłosił plan rozbudowy kanału, chce oddać do użytku nowy, szerszy i głębszy kanał w 2014, w setną rocznicę jego zbudowania. Według szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego poszerzenie i pogłębienie kanału potrwa siedem lat i będzie kosztować co najmniej 5,7 mld dolarów. Projekt został przyjęty 4 kwietnia 2006 przez rząd Panamy, a 22 października 2006 za projektem opowiedziało się w referendum około 78% mieszkańców Panamy. 3 września 2007 r. Panama rozpoczęła budowę stulecia i w ciągu ośmiu lat zamierza poszerzyć kanał. Według ekspertów szacowana na ponad 5 miliardów dolarów inwestycja to jedyna szansa, by jeden z najważniejszych szlaków handlowych współczesnego świata nie został w ciągu kilku lat całkowicie sparaliżowany. Przesmyk otrzyma nowy dodatkowy komplet śluz, na znacznym odcinku zostanie poszerzony i pogłębiony, a w sztucznym jeziorze, przez które wiedzie ponad 30-kilometrowy odcinek, podniesiony zostanie poziom wody. Do 2025 r. przepustowość szlaku - obecnie wynosząca 14 tysięcy statków rocznie - ma wzrosnąć dwukrotnie. Budowa ma całkowicie zmienić przesmyk i uratować jego światową rolę. Dziś kanał wciąż przynosi Panamie pół miliarda czystego zysku rocznie. Przeciętny statek płaci Panamczykom około 50 tysięcy dolarów. Jednak kanał bez inwestycji za kilka lat stałby się kłopotem. Oblicza się, że do 2011 r. blisko 40 proc. wielkich kontenerowców nie będzie się mieścić w systemie panamskich śluz. Już dziś prawie połowa statków przechodzących przez kanał w niektórych miejscach zajmuje całą jego szerokość. W przypadku paraliżu kanału ruch towarów między Europą i Dalekim Wschodem ruszyłby w drugą stronę - przez Ocean Indyjski i Kanał Sueski. Konkurentami Panamy są amerykańskie koleje transportujące towary między wybrzeżami Pacyfiku i Atlantyku. Panamie grozi też kolejny konkurent: topniejące lody północy mogą otworzyć niedostępny dotychczas przesmyk przez Morze Baffina i wody na północ od Kanady. Trasa byłaby krótsza od panamskiej o parę tysięcy kilometrów.
Niels Henrik David Bohr (ur. 7 października 1885 w Kopenhadze, zm. 18 listopada 1962 tamże) - fizyk duński, laureat Nagrody Nobla z dziedziny fizyki w roku 1922 za opracowanie teorii budowy (struktury) atomu. Jego prace naukowe przyczyniły się do zrozumienia budowy atomu oraz rozwoju mechaniki kwantowej. Urodził się w Kopenhadze jako syn Christiana Bohra, profesora fizjologii uniwersytetu w Kopenhadze i Ellen Adler, pochodzącej z bogatej żydowskiej rodziny aktywnej w duńskich kołach finansowych i politycznych. Uzyskał tytuł doktora na Uniwersytecie w Kopenhadze w 1911 roku. W Manchesterze podjął pod nadzorem Ernesta Rutherforda pracę nad teorią budowy atomu opierając się na teoriach Rutherforda. W 1913 roku opublikował pracę, w której opisał swój model budowy atomu wodoru. Oparł swój model na pewnych postulatach. · Pierwszy: moment pędu elektronu jest równy (h kreślone – stała Plancka h podzielona przez 2π). Tylko na orbicie zgodnej z tym postulatem, elektron nie promieniuje. · Drugi postulat: Różnica energii elektronu na dwóch sąsiednich orbitach jest równa stała Plancka pomnożona przez częstotliwość fali promieniowania. Postulat ten tłumaczy tzw. widmo atomowe. Dalsze orbity zawierają więcej elektronów niż bliższe, co tłumaczy chemiczne własności pierwiastków. Elektron może przemieszczać się pomiędzy poszczególnymi orbitami dzięki emisji lub pochłanianiu fotonów. Jego założenia stały się podstawą mechaniki kwantowej. W roku 1916 Bohr został profesorem na Uniwersytecie w Kopenhadze, a w 1920 – kierownikiem nowo stworzonego Instytutu Fizyki Teoretycznej. W roku 1922 otrzymał nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki za rozwinięcie swojej interpretacji mechaniki kwantowej. Bohr był orędownikiem najbardziej egzotycznych idei mechaniki kwantowej, czyli zjawiska dualizmu korpuskularno-falowego oraz zasady nieoznaczoności. Razem z Maxem Planckiem prowadzili na ten temat ożywione dyskusje z Albertem Einsteinem, który był zwolennikiem teorii w duchu mechaniki klasycznej. Jeden ze studentów Bohra, Werner Heisenberg podczas wojny kierował niemieckim projektem budowy bomby atomowej. W 1941 roku, kiedy Dania była okupowana przez Niemcy, Heisenberg odwiedził Bohra w Kopenhadze, dzięki czemu ten posiadł pewną wiedzę na temat hitlerowskich planów. W roku 1943 Bohr uciekł do Szwecji, aby uniknąć aresztowania przez Gestapo. Potem przedostał się do Londynu a stamtąd, udał się do USA. Był członkiem projektu Manhattan, jednak nie wniósł większego wkładu do pracy, bo miał moralne wątpliwości, czy należy budować broń masowej zagłady. Kiedy wrócił po wojnie do Kopenhagi był orędownikiem pokojowego wykorzystania energii atomowej. Zmarł w Kopenhadze 18 listopada 1962 roku. Aby uczcić Bohra jego nazwiskiem nazwano pierwiastek o liczbie atomowej 107- bohr. Niels Bohr i jego model atomu Niels Bohr był wybitnym duńskim fizykiem, którego odkrycia w zdecydowany sposób wpłynęły na rozwój dwudziestowiecznej nauki. Niels Bohr przyszedł na świat w 1885 roku. Miejsce jego urodzenia stanowiła Kopenhaga. Od małego był przesiąknięty naukowa atmosferą. Ojciec jego bowiem był profesorem fizjologii na uniwersytecie w Kopenhadze. Niels Bohr zdecydował się na podjęcie studiów na tej samej uczelni. Bez problemów zakończył studia i otrzymał dyplom. Postanowił kontynuować swoją edukację i po kilku latach został doktorem. Po tym wydarzeniu dostał propozycję pracy w Cambridge pod Thomsona. Jednak obu naukowcom nie udało się dojść do porozumienia i Bohr zrezygnował ze współpracy.
Zanim zaczęła się era samochodu, przez długi czas ludzie musieli zadowolić się koniem jako napędem i czymś, co można było do konia przyczepić z tyłu - takim rozwiązaniem były np. rydwany.Pierwszy pomysł czterokołowego wozu napędzanego siłą mięśni ludzkich za pośrednictwem dźwigni powstał już w połowie XV wieku. Pierwszy projekt pojazdu z własnym napędem (napędzanego sprężyną) narysował Leonardo Da Vinci.Pierwszym zrealizowanym pojazdem bez konia, był żaglowiec na kołach zbudowany w 1600 roku. Autorem tego pojazdu był niderlandzki matematyk Simon Stevin. Udało mu się pokonać trasę 67,6 km z przeciętną prędkością 33,8 km/h. W pojeździe znajdowało się 28 osób. Jednak dla realizacji idei pojazdu bez koni konieczne było stworzenie źródła napędu niezależnego od siły wiatru i mięśni ludzi. Najstarszy z nich był silnik parowy, którego pierwsza pracująca konstrukcja powstała w 1705 roku.Pierwszym pojazdem mechanicznym był wóz artyleryjski napędzany tłokowym silnikiem parowym, zbudowany przez francuskiego inżyniera wojskowego N.J. Cugnota w 1769 roku. Ze względu na duży ciężar silników parowych, prawie wszystkie konstrukcje z tego okresu to parowe dyliżanse - prototypy dzisiejszych autobusów. Jedną z takich konstrukcji, około roku 1786, zbudował w Wielkiej Brytanii William Symington. Niezależnie od pojazdów parowych, w XIX wieku powstają pierwsze konstrukcje pojazdów napędzanych silnikami elektrycznymi zasilanymi z baterii akumulatorów - tzw. elektromobile. w końcu XIX wieku pojazdy te osiągnęły zawrotne na owe czasy prędkości przekraczające 100 km/h, a jeszcze w początkach XX wieku używane były w miastach jako taksówki.Pojazdem mechanicznym, który zrobił jednak największą karierę, był pojazd wyposażony w silnik spalinowy. Pierwszy użyteczny pojazd z silnikiem spalinowym zbudował w 1875 roku w Wiedniu Niemiec S. Marcus. Pojazd ten miał wszystkie podstawowe zespoły konstrukcyjne samochodu, mimo umieszczenia silnika na zwykłym wozie o drewnianych kołach z obręczami stalowymi, i obecnie uznawany jest za prototyp samochodu. Pojazd Marcusa miał jednocylindrowy silnik o mocy 0,75 KM przy 500 obr/min i poruszał się z prędkością około 6 km/h.Przełomowym momentem dla rozwoju samochodu stało się skonstruowanie w 1883 roku przez Niemca G. Daimlera szybkobieżnego silnika benzynowego, a w 1886 - samochodu wyposażonego w ten silnik. W tym samym roku na ulice Mannheimu wyjeżdża inny samochód wyposażony w podobny silnik, skonstruowany przez K. Benza. W 1890 roku obaj wynalazcy zakładają pierwsze fabryki samochodów, a po latach ostrej konkurencji, w 1926 roku obie firmy łączą się tworząc firmę Daimler-Benz.Początkowo produkowane samochody mają kształt tradycyjnych powozów konnych, w których dyszel zastąpiono silnikiem. O zmianie w tym zakresie zadecydował wypadek. W wyścigach odbywających się w 1900 roku w pobliżu Monte Carlo zabił się kierowca samochodu wyprodukowanego przez Daimlera. Analiza wypadku doprowadziła do stwierdzenia, że rozstaw osi powinien być większy niż rozstaw kół, długość szybkiego samochodu powinna być większa niż jego szerokość, co poprawi bezpieczeństwo jazdy.Na początku XX wieku w Europie i USA pracuje już kilkadziesiąt fabryk produkujących samochody. W 1903 roku zakłada swoją wytwórnię H. Ford, a po opracowaniu swego kolejnego modelu "T" w 1908 roku jako pierwszy rozpoczyna produkcję wielkoseryjną, przekształcając ją w 1913 roku w produkcję masową. Model "T" produkowano przez 20 lat bez przerwy i wyprodukowano w ilości ponad 15 mln. egzemplarzy. Rekord ten został pobity dopiero w latach sześćdziesiątych przez równie popularnego "Garbusa".Już w 1895 roku zorganizowano pierwsze wyścigi samochodowe, pierwszy rekord prędkości ustanowiono 1898 roku, uzyskując prędkość 74 km/h. Szybkość 200 km/h przekroczył jako pierwszy pojazd "Stanley" w 1906 roku i był to pojazd wyposażony w silnik parowy. Dopiero trzy lata później udało się osiągnąć tą prędkość pojazdowi z silnikiem spalinowym ("Benz"). Najważniejsze wynalazki, które w dużym stopniu przyczyniły się do powstania nowoczesnego samochodu to: 1860 - silnik gazowy z zapłonem elektrycznym - J.E. Lenoir (Francja),1864 - spalinowy silnik benzynowy - S. Marcus (Wiedeń),1875 - pierwszy pojazd z silnikiem spalinowym, prototyp nowoczesnego samochodu - S. Marcus (Wiedeń),1876 - czterosuwowy silnik spalinowy ze sprężaniem paliwa - N.A. Otto i E. Langen (Niemcy),1885 - pierwszy samochód z wysokoobrotowym silnikiem benzynowym (800 obr/min) - K. Benz i G. Daimler (Niemcy),1888 - zastosowanie w samochodzie przekładni biegowej - K. Benz (Niemcy),1888 - pierwsza opona pneumatyczna - J. Dunlop (W. Brytania),1891 - pierwsze zastosowanie napędu na przednie koła i silnika w przedniej części samochodu - E. Levassor,1895 - nowoczesne ogumienie pneumatyczne, opona z dętką - E. i A. Michelin (Francja),1895 - pierwszy silnik wysokoprężny - R. Diesel (Niemcy), 1896 - szybkobieżny silnik spalinowy (3000 obr/min) - A. De Dion i G. Bouton (Francja),1899 - napęd hybrydowy - F. Porsche,1901 - rozstaw osi w podwoziu samochodu większy od rozstawu kół - G. Daimler (Niemcy),1907 - hamulce na cztery koła - H. Ledvinka (Austria),1912 - pierwszy hamulec reczny,1913 - początek taśmowej produkcji samochodu - H. Ford (USA), 1913 - samochód z tylnym mostem o niezależnie zawieszonych kołach - De Dion i Bouton,1919 - pierwszy elektryczny rozrusznik silnika,1922 - zastosowanie stopów lekkich w budowie samochodu (Niemcy),1924 - pierwsze hamulce pneumatyczne w produkcji seryjnej, 1925 - hamulce hydrauliczne,1925 - centralne smarowanie samochodu (Niemcy),1932 - automatyczna skrzynia biegów - F. Kreis (Niemcy),1933 - niezależne zawieszenie wszystkich kół - W. Gutbord,1950 - seryjna produkcja silników turbospalinowych,1957 - opony bezdętkowe - (USA),1960 - silnik z wirującym tłokiem - F. Wankel (RFN). Pierwszą ofiarą "wypadku samochodowego", był już w 1786 roku pastor anglikański z Redruth, który na widok szybko jadącego i prychającego parą modelu powozu, dostał zawału serca. Autorem tego małego pojazdu z miniaturowym kotłem parowym był William Murdock.
Szynowy pojazd służący do transportu miejskiego. Obecnie tramwaje napędzane są silnikami elektrycznymi zasilanymi z sieci trakcyjnej. Dawniej używano tramwajów konnych, napędzanych silnikiem parowym lub spalinowym. W 1832 roku w Nowym Jorku uruchomiono pierwszy tramwaj konny. Wynalezienie silnika elektrycznego pozwoliło na powstanie elektrycznego tramwaju. W 1879 roku W. von Siemens pokazał na wystawie przemysłowej w Berlinie pojazd szynowy napędzany silnikiem elektrycznym zasilanym z trzeciej szyny o mocy 3 kM, która woziła kilka wagoników z gośćmi na trasie 300 metrów. W maju 1881 roku niemiecka firma Siemens & Halske oddała do użytku tramwaj elektryczny biegnący na obrzeżach Berlina. Służył on jednak bardziej doświadczeniom niż regularnym przewozom. Jeden, a następnie dwa wozy kursowały na trasie 2,5 km co godzinę z maksymalną prędkością 20 km/h zabierając do 26 pasażerów. Tramwaje elektryczne i kolejki podziemne jeszcze przed rokiem 1914 przewoziły miliony pasażerów. Pojazdy oszczędzały czas i energię traconą pięćdziesiąt lat wcześniej przez ludzi spieszących się do pracy. Często wędrowali oni pieszo, z najdalszych nawet okolic. Pierwszy tramwaj elektryczny za oceanem wyruszył na ulice Baltimore w 1885 roku. Pierwszym miastem europejskim, które zafundowało sobie od razu - w 1891 roku - całą sieć, a nie tylko pojedyncze linie, było Halle. Na terenie obecnej Polski tramwaje elektryczne po raz pierwszy pojawiły się na ulicach Wrocławia w 1894, następnie w 1895 w Bielsko-Białej i Elblągu i w 1896 w Bydgoszczy i Gdańsku, 1897 w Poznaniu i Szczecinie, a rok później w Łodzi, Grudziądzu (jedyne miasto niewojewódzkie wg poprzedniego podziału administracyjnego posiadające sieć tramwajową) i Wałbrzychu. W 1907 roku rozpoczęto elektryfikację tramwajów w Warszawie, podczas której R. Podoski był naczelnikiem służb: eksploatacji, szkolenia kadr, warsztatów i budowy sieci. Pierwszą linię tramwajową uruchomiona w 1908 roku, na której tramwaje jeździły z prędkością 25 km/godz. Zbudowana w Warszawie sieć tramwajowa jak na tamte czasy była bardzo gęsta, gdyż tramwaje stanowiły jedyny środek transportu publicznego.Najnowsza sieć tramwajowa powstała w Częstochowie w 1959 roku.
Pod koniec I połowy XIX wieku podjęto w różnych krajach próby skonstruowania żarówki elektrycznej, czyli urządzenia, którego włókno żarowe (tzw. żarnik) rozżarza się pod wpływem przepływającego przezeń prądu elektrycznego i świeci. Pionierzy żarówki mieli do przezwyciężenia duże trudności: musieli dobrać właściwy materiał na włókno żarowe, aby przewodził prąd elektryczny nie topiąc się jednocześnie pod wpływem gorąca, następnie zaś uzyskać stosunkowo wysoką próżnię, aby umieszczone w niej włókno nie utleniało się. Z uwagi na powyższe ograniczenia ich osiągnięcia były raczej znikome. Pierwszym odnotowanym w historii wynalazcą żarówki był Francuz de Moleyns, który w 1841 roku opatentował skonstruowaną przez siebie lampkę elektryczną. Lampka miała cienki drucik platynowy, który rozżarzał się pod wpływem prądu elektrycznego. Jego żarówki nie znalazły uznania, gdyż platyna pod wpływem wysokiej temperatury miękła i topiła się. Znacznie lepsza była żarówka wyposażona we włókienko węglowe, którą wynalazł w 1854 roku niemiecki emigrant, nowojorski optyk, mechanik i zegarmistrz Henry Goebel. Jako że przywiązywał dużą wagę do reklamy swojej firmy, pewnego wieczoru na dachu domu w którym mieszkał zapłonęła wielka lampa łukowa, która ponoć dawała fantastyczny efekt. Policja kazała mu jednak usunąć lampę w obawie o możliwość zaprószenia ognia. Nieustępliwy pan Goebel po kilku latach prób zareklamował się w inny sposób. Otóż oświetlił swoją wystawę dziwnie wyglądającymi lampkami. Zainteresowanym objaśniał, ze są to bańki próżniowe zawierające zwęglone włókna bambusa przez które przepływał prąd elektryczny. Były zasilane bateriami ogniw galwanicznych. Wówczas nie znano jeszcze dynamomaszyny - dopiero w kilka lat później Gramme i Siemens zbudowali pierwsze generatory elektryczne. Trzecim wynalazcą żarówki był rosyjski fizyk, mieszkaniec Petersburga, Aleksander Łodygin. Żarówka Łodygina wynaleziona w 1873 roku dawała silne światło, osiągnęła też dość długi, jak na ówczesne czasy, okres świecenia - pół godziny. Była to szklana kula z kawałkiem węgla w środku, rozżarzonym przez prąd elektryczny. Wśród wczesnych pionierów żarówki wyróżniał się Joseph Wilson Swan, stosujący włókno węglowe już w roku 1848, który uzyskał na tyle zadowalające wyniki w roku 1878, że otrzymał na swój wynalazek patent - jego żarówka świeciła przez 13,5 godziny i miała włókno z bambusa, zasadniczą różnicą był cokół bagnetowy, w przeciwieństwie do edisonowskiego gwintu. Praktyczną, w pełni użyteczną żarówkę wynalazł zespół badawczy w laboratorium w Menlo Park (USA) pod kierownictwem T.A. Edisona. Jego pierwsza żarówka paliła się tylko 8 minut, ale po kilkumiesięcznych żmudnych pracach udało się im w roku 1879 skonstruować żarówkę z włóknem węglowym świecącą przez kilkadziesiąt godzin, a później przedłużyć czas jej świecenia do ponad 100 godzin. Przy następnych próbach wybrano pewien gatunek japońskiego bambusa, którego zwęglone włókna okazały się najtrwalsze. Umieszczone w szklanej banieczce, z której wypompowano powietrze paliły się przez kilkaset godzin jasnym żółtym światłem. W noc sylwestrową 1879 roku Edison mógł już oświetlać Menlo Park przy użyciu ponad 800 żarówek. W bardzo krótkim czasie Edison wykonał całą resztę: elektrownie, przeciągnął kable elektryczne, wykonał przełączniki, bezpieczniki, liczniki, system dystrybucji prądu i całą resztę potrzebną żeby oświetlenie wyszło poza ciasne ściany laboratorium. 4 września 1882 w jednej z dzielnic Nowego Jorku rozbłysło pierwsze światło elektryczne bijące sponad czternastu tysięcy żarówek a zasilane przez pierwszą na świecie elektrownię miejską, uruchomioną przez Edisona na Pearl Street. Patent który uzyskał J. W. Swan, zablokował Edisonowi rynek europejski, na który jego produkty mogły wejść dopiero po zawarciu umowy finansowej ze Swanem. Powstała wówczas w Anglii firma, do dziś funkcjonująca pod nazwą "Siemens Edison Swan" i sygnująca swe produkty marką EDISWAN. W XX wieku zaczęto używać w żarówkach drucików z wolframu (1907) i wypełniać je rozrzedzonym gazem obojętnym (najpierw argonem, a następnie kryptonem). Nowoczesną żarówkę skonstruował w 1913 roku Irving Langmuir. Do dzisiejszego dnia żarówki do zastosowania domowego (gdzie nie są narażone na wstrząsy) posiadają trzonek gwintowy (Edisona – E27), zaś np. samochodowe – trzonek bagnetowy (Swana). Trwałość typowych żarówek wynosi około 1000 godzin, choć firma Philips wymyśliła żarówkę, której trwałość wynosi 60 tysięcy godzin. Ich żarówka używa indukcji magnetycznej. Podczas prac nad żarówką Edison przebadał ogromną ilość materiałów (około 1600) z których można by zrobić włókno - żarnik. Kosztowało go to około 100 tysięcy dolarów, o czym powiadomił całą Amerykę. Pośród jego zachowanych notatek można znaleźć wpis z dnia, w którym włókno chciał zrobić z włosów z brody rudego Szkota!
Update Sources